Bộ phim Gia Nghiệp do Dương Tử và Hàn Đông Quân đóng chính vừa lên sóng đã lập tức ghi nhận thành tích rating tăng trưởng mạnh mẽ. Tập đầu phát sóng trên CCTV-8 đạt đỉnh rating ấn tượng, độ hot chỉ trong 50 phút đã vượt mốc 6700, mở màn đúng chuẩn bom tấn truyền hình của năm. Thế nhưng không ai ngờ rằng phía sau những con số hào nhoáng ấy lại là sự sụp đổ hoàn toàn về mặt danh tiếng. Trên Douban, bình luận chê bai xuất hiện dày đặc, làn sóng phàn nàn từ khán giả cũng không ngừng tăng lên.
Khách quan mà nói, đội ngũ làm phim và mức đầu tư của Gia Nghiệp thuộc hàng không phải dạng vừa. Bối cảnh gia tộc làm mực Huy Châu, đề tài thời đại kéo dài hàng chục năm cuộc đời nhân vật, tất cả đều mang dáng dấp của một bộ phim đại nữ chủ chính thống hướng tới giải thưởng. Đây cũng được xem là cơ hội rất tốt để Dương Tử thoát khỏi hình tượng nữ chính phim ngôn tình ngọt sủng và chuyển mình về diễn xuất.
Ban đầu, tác phẩm được quảng bá là phim đại nữ chủ kết hợp chủ đề kinh doanh và di sản văn hóa phi vật thể. Nhưng sau khi phát sóng nội dung xem ra chẳng dính dáng gì mấy đến cái hồn nghề cũ. Ngay cả những đoạn đáng ra phải kể về nghề truyền thống thì lại bị lấp đầy bằng những cảnh tranh giành, đấu đá gia đình cũ rích, đầy kịch tính một cách thái quá. Lại thêm một bộ phim gắn mác “nữ quyền” nửa mùa đúng nghĩa.
Từ Trường Tương Tư, Quốc Sắc Phương Hoa, Cây Sinh Mệnh cho đến Gia Nghiệp, các dự án của Dương Tử luôn được quảng bá rầm rộ là dòng phim tôn vinh phụ nữ, lấy phái nữ làm trung tâm. Thế nhưng, một tác phẩm ca ngợi bản lĩnh nữ quyền đúng nghĩa chắc chắn không phải như vậy. Chỉ cần đặt phim của Dương Tử cạnh các tác phẩm cùng thể loại của những tên tuổi khác, sự chênh lệch về chất lượng sẽ hiện ra ngay lập tức.
Minh chứng rõ nhất là bộ phim Gia Nghiệp. Ban đầu, tác phẩm được giới thiệu là câu chuyện về một người con gái gánh vác nghề làm mực truyền thống. Vậy mà trong những tập đầu tiên, phim gần như bỏ quên cái hồn của nghề xưa. Biên kịch chỉ chăm chăm đánh bóng cho nữ chính: biến cô thành một thiên tài, xây dựng hình tượng “vạn người mê”, rồi mượn cớ gia đình sa sút để làm bàn đạp cho cô trưởng thành. Lối viết này đã quá lỗi thời, chẳng trách cư dân mạng thẳng thừng chê trách năng lực của biên kịch chỉ dừng lại ở tầm học sinh.
Ngay từ tập một, tình tiết gia đình gặp nạn đã bộc lộ sự vô lý đùng đùng. Là gia tộc làm mực lớn nhất vùng, chuyên cung cấp sản vật cho triều đình, vậy mà họ lại để hàng hóa bị thiêu rụi giữa đường mà không hề có phương án phòng hờ. Một nhà buôn lớn như thế lại giao việc vận chuyển cho dân thường tự lo liệu, liệu có hợp tình hợp lý? Nếu non kém và thiếu tính toán đến vậy, làm sao dòng họ này có thể giữ vững ngôi đầu suốt hàng trăm năm qua?
Thực tế, tập mở màn không cần phải cố ép ra những bi kịch khiên cưỡng như thế. Đã định vị là phim về di sản văn hóa, tác phẩm nên tập trung giải thích lý do vì sao mực Huy Châu lại nức tiếng gần xa, đồng thời tôn vinh lịch sử và công sức gìn giữ nghề của cha ông. Nhìn sang những thước phim ngắn làm mực của Lý Tử Thất vẫn thu hút hàng triệu người xem, nếu Gia Nghiệp chịu khó chăm chút cho quy trình chế mực, phim chắc chắn sẽ tự có chỗ đứng trong lòng khán giả.
Chưa kể, sau khi cả nhà bị đuổi khỏi tộc, suốt 10 năm liền nữ chính không hề đụng vào nghiên mực, ấy vậy mà cô lại “thần thông quảng đại” cả về tay nghề lẫn tài kinh doanh. Hằng ngày, cô chỉ cần ngồi ở quán trà nhỏ chỉ tay năm ngón, ban phát ơn huệ cho mọi khách ghé qua. Mới 18 tuổi, nhưng cách cô giao dịch, thương lượng lại lọc lõi như một kẻ lăn lộn giang hồ lâu năm. Sắp đặt như vậy liệu có thuyết phục?
Nếu muốn ca ngợi tài năng thiên bẩm của nhân vật, biên kịch cũng phải tôn trọng logic thực tế. Chẳng hạn, trong 10 năm lưu lạc đó, cô phải âm thầm học lỏm, giấu nghề thì người xem mới chấp nhận được. Đằng này, phim lại xây dựng kiểu “không học, không làm nhưng đụng vào là giỏi”, tạo cảm giác gượng ép và quá đà.
Không chỉ vô lý ở cốt truyện, cách xây dựng nhân vật trong Gia Nghiệp cũng đầy tính gượng ép. Một cô gái 18 tuổi vừa bị lừa cưới, ngay lập tức có thể tự hủy hôn giữa phố và tuôn một tràng triết lý tỉnh táo như người hiện đại xuyên không. Chỉ sau 10 năm tua nhanh, cô bỗng chốc biến thành một người độc lập, lý trí đến mức khó tin.
Sự thiên vị của biên kịch còn thể hiện qua cách dàn nhân vật nam đối xử với nữ chính. Kẻ thì dè chừng, người lại ngưỡng mộ cô quá mức. Giữa bối cảnh phong kiến, việc một người phụ nữ được phép tham gia vào nghề chế mực vốn là hành động phá vỡ tập tục, đáng lẽ phải trải qua muôn vàn trắc trở. Thế nhưng trong phim, mọi rào cản đều được xóa bỏ một cách hời hợt. Cả hội tộc đàn ông dễ dàng chấp nhận cô, còn phân cảnh ông nội gật đầu cho cháu gái theo nghề lại được xử lý bằng một màn khóc lóc cũ kỹ, thiếu chiều sâu tâm lý.
Đáng thất vọng hơn, bộ phim tiếp tục “treo đầu dê bán thịt chó” khi né tránh quy trình làm mực truyền thống. Phim chớp mắt một cái là qua ba năm, quy trình chế mực gian khổ chỉ được thể hiện qua vết mực bôi quệt trên mặt nữ chính. Thay vì tập trung vào yếu tố di sản, mạch phim lại rẽ hướng sang bi kịch gia đình sa sút của nam chính, khiến người xem ngán ngẩm vì sự dài dòng.
Sau 8 tập đầu, Gia Nghiệp hoàn toàn lộ nguyên hình là một bộ phim “nữ quyền nửa mùa”. Nữ chính được cài cắm hào quang quá đà: từ nhỏ đã thông minh, vạn người mê, không cần học cũng có thiên phú, chịu khổ 10 năm nhưng tạo hình vẫn da trắng môi hồng, chỉn chu như tiểu thư. Đi kèm đó là mối quan hệ tình cảm đan xen với cả nam chính lẫn nam phản diện một công thức quá lỗi thời.
Bên cạnh kịch bản yếu, diễn xuất của Dương Tử rõ ràng chưa đủ tầm để gánh vác một tác phẩm đại nữ chủ thực thụ. Dòng phim này đòi hỏi lối diễn sống động, để khán giả nhớ về nhân vật thay vì diễn viên. Thế nhưng, Dương Tử vẫn dậm chân tại chỗ với lối “diễn như diễn”, khiến người xem luôn thấy bóng dáng của chính cô trên màn ảnh. Đứng cạnh dàn diễn viên gạo cội đầy thần thái, cô hoàn toàn lạc quẻ. Gương mặt trắng mịn, lớp trang điểm quá đà của cô tạo cảm giác như một người hiện đại đi lạc vào bối cảnh xưa.
Điều khiến khán giả thất vọng nhất chính là sự thụt lùi về phong độ. Từng là cái tên bảo chứng diễn xuất với nét tự nhiên thời Nhà Có Trai Có Gái hay những cảnh khóc chạm đến trái tim trong Hương Mật Tựa Khói Sương, Dương Tử của Gia Nghiệp lại thể hiện một nhân vật kéo dài 40 năm vô cùng hời hợt. Ở giai đoạn thiếu nữ, cô cố gồng để tỏ ra đáng yêu; đến những đoạn bi kịch, cô lại chỉ biết trợn mắt, gào khóc nông cạn. Thậm chí, những phân cảnh khóc lóc của nữ diễn viên còn phản tác dụng, để lộ gương mặt cứng đờ, loang lổ lớp phấn nền dày cộp, gây ngán ngẩm thay vì tạo sự đồng cảm.
Có thể thấy, một bộ phim đại nữ chủ hay di sản văn hóa đúng nghĩa không thể chỉ xây dựng bằng những lời quảng cáo sáo rỗng hay hào quang ảo của dàn sao lưu lượng. Khán giả ngày nay đã đủ tỉnh táo để quay lưng với những tác phẩm “treo đầu dê, bán thịt chó”. Nếu không chịu bước ra khỏi vùng an toàn để trau dồi cả về chiều sâu kịch bản lẫn năng lực diễn xuất, những dự án tiếp theo của Dương Tử sẽ rất khó cứu vãn được niềm tin vốn đang lung lay trong lòng công chúng.
