Văn hóa 996 có từ 2.200 năm trước: nguồn gốc và bài học cho làm việc hiện đại

Ở Trung Quốc ngày nay, văn hóa làm việc 996 — làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần — đang trở thành đề tài gây tranh luận gay gắt. Có người cho rằng lịch làm việc khắc nghiệt này là con đường ngắn dẫn tới thành công, trong khi nhiều người khác xem đó là nô lệ của thời đại và nhấn mạnh những hệ lụy sức khỏe từ làm việc quá tải, thậm chí gây tử vong.

Cuộc tranh luận bùng nổ từ năm 2019 khi một cuộc biểu tình ẩn danh trên GitHub, nền tảng phát triển phần mềm toàn cầu thuộc quyền sở hữu của Microsoft, đã làm nổi bật những rủi ro sức khỏe liên quan đến văn hóa 996 đối với giới công nghệ. Trên thực tế, lịch làm việc này vi phạm luật lao động Trung Quốc, vốn giới hạn 8 giờ mỗi ngày và 44 giờ mỗi tuần.

Nỗi đau mang tên nô lệ thời hiện đại

Tuy nhiên, hiện tượng làm việc quá sức không phải là điều mới. Từ lâu trước khi các gã khổng lồ công nghệ xuất hiện, người lao động Trung Quốc đã chịu đựng những áp lực tương tự qua nhiều thế kỷ.

Trong thời Chiến Quốc (475–221 trước Công nguyên), quan Đổng Hòa đã làm việc kiệt sức ngày đêm khi đàm phán với một vương quốc đối địch, đây là một trong những ghi chép sớm nhất về hiện tượng tăng ca. Dưới triều đại Tần (221–206 trước Công nguyên), các quan chức phải rời nhà từ 4 hoặc 5 giờ sáng do giao thông kém phát triển và thường làm việc đến 7 giờ tối. Nông dân làm việc từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn, trong khi thương nhân chỉ ngủ chưa đầy 4 giờ để duy trì công việc kinh doanh.

Gốc rễ sâu xa từ thời Chiến quốc

Thời cổ đại, tham gia chầu sáng được coi là bắt buộc, nhấn mạnh sự đúng giờ và dậy sớm. Dưới nhà Đường (618–907), quan chức bị phạt 20 roi nếu vắng mặt một ngày; vắng mặt 35 ngày có thể bị bỏ tù. Những người đến muộn cũng bị trừng phạt bằng roi. Một quan chức thời Minh (1368–1644), vì lo sợ kết cục đi muộn, đã lao vào cung điện trong hoảng loạn và trượt chân ngã xuống sông.

Hình phạt bằng đòn roi và những cái chết thương tâm

Bên cạnh áp lực công việc và sự tham gia chầu đầy đủ, công chức cổ đại còn phải quản lý các ca trực, điều này thường làm mất đi thời gian cá nhân và gia đình.

Nhà Đường duy trì hệ thống trực đêm, yêu cầu một số quan chức đảm nhận 3–4 ca trong 10 ngày để xử lý cả công việc thông thường lẫn tình huống khẩn cấp. Dù không được trả thêm giờ, sự chăm chỉ của họ có thể nhận được sự ân sủng từ hoàng đế.

Trong thời Đông Hán (năm 25–220), một quan chức tên Hoàng Hương thường xuyên làm thay công việc cho các đồng nghiệp. Khi hoàng đế phát hiện ông đang làm việc ngoài giờ trực, ngài đã rất ấn tượng trước sự tận tụy của ông và thăng chức cho ông.

Khi hoàng đế cũng là những “con nghiện” công việc

Ngay cả các hoàng đế cũng không hề xa lạ với việc làm việc vất vả. Người sáng lập triều Minh, Chu Nguyên Chương, đã xem xét 1.660 sớ tấu chỉ trong vòng 8 ngày và yêu cầu các đại thần xử lý hơn 200 văn bản mỗi ngày.

Vào triều Thanh (1644–1912), Hoàng đế Ung Chính, một người nổi tiếng cuồng công việc, chỉ ngủ 4 giờ mỗi đêm và đã viết hơn 10 triệu chữ suốt cuộc đời. Ông chỉ cho phép mình nghỉ 3 ngày lễ mỗi năm: Tết Nguyên Đán, Đông chí và ngày sinh nhật của chính mình. Ung Chính cũng đam mê đọc sách và làm việc về đêm, tránh xa các hoạt động giải trí như săn bắn hay nghỉ mát mùa hè. Người ta kể ông sở hữu tới 35 cặp kính, được đặt khắp cung điện để thuận tiện sử dụng.

Sự cân bằng mong manh giữa lao động và nghỉ ngơi

Dù khối lượng công việc nặng nề, nghỉ ngơi vẫn được tôn trọng trong xã hội cổ đại. Nhà Hán cho phép một ngày nghỉ sau mỗi 5 ngày làm việc; các triều đại Đường và Tống duy trì thêm nhiều thời gian nghỉ cho người lao động.

Các quan chức Nhà Đường được nghỉ một ngày sau mỗi 10 ngày, đồng thời có thêm kỳ nghỉ cho lễ hội và thăm cha mẹ già, với nghỉ kết hôn có thể lên tới 9 tháng. Đến triều đại Nhà Tống (960–1279), các quan chức có thể tận hưởng tới 98 ngày nghỉ mỗi năm.

Từ những nhân vật nổi tiếng đến người dân bình thường, tiếng thở dài về lao động luôn hiện diện cả trong quá khứ lẫn hiện tại của Trung Quốc. Khoảng 1.800 năm trước, công nhân cổ đại đã khắc lên gạch đá những câu như “tôi quá mỏi mệt” và “không có lương làm thêm giờ”, nay được trưng bày tại bảo tàng ở An Huy và vẫn chạm đến cảm xúc du khách ngày nay.

Nhà thơ thời Đường Bạch Cư Dị dành phần lớn cuộc đời cho công việc, ghi lại những giờ làm việc dài trong thơ và tự hỏi liệu có thể từ bỏ chức vụ để tìm sự tự do. Ngay cả khi tóc đã bạc, họa sĩ thời Minh Văn Trưng Minh vẫn tiếp nhận ca trực đêm; trong thơ, ông mô tả mình như “mệt mỏi trong tâm trí, như người đang ốm yếu” khi lao động.

Cuộc đấu tranh để cân bằng giữa công việc và đời sống là một vấn đề dai dẳng xuyên suốt lịch sử. Nho giáo ca ngợi sự cần cù là đức tính, khuyến cáo rằng sự lười biếng sẽ dẫn tới thất bại. Ngày nay, tôn sùng lao động vẫn hiện hữu, với các ngày làm bù để bù đắp nghỉ lễ dài và phản ánh áp lực giữa làm việc và nghỉ ngơi trong bối cảnh lao động hiện đại ở Trung Quốc.

Nguồn tham khảo: SCMP