Chiều 16/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự. Một trong số đó là Công ty cổ phần thương mại và dịch vụ truyền thông Bihaco (Công ty BH Media), khởi tố bị can Nguyễn Hải Bình, Tổng giám đốc Công ty BH Media.
Trước khi Tổng giám đốc Nguyễn Hải Bình bị bắt, BH Media là một trong những ông lớn của ngành giải trí Việt. Họ vận hành hệ thống quản lý nội dung (CMS – Content Management System) của YouTube lớn bậc nhất, có sự cộng tác từ đông đảo nghệ sĩ đang hoạt động trên thị trường. BH Media hoạt động rất mạnh ở phân khúc nhạc bolero, nhạc thiếu nhi, đồng thời quản lý các nghệ sĩ độc quyền, hot TikToker.
Tổng Giám đốc BH Media và ca sĩ Quang Lập bị bắt.
BH Media đang làm gì?
Toàn bộ hoạt động kinh doanh của BH Media sẽ xoay quanh việc quản trị hệ thống nội dung (CMS) đa nền tảng như và phân phối âm nhạc (distribution). Với vai trò là mạng lưới đối tác đa kênh của các nền tảng lớn như YouTube, Facebook và TikTok, BH Media quản lý hàng nghìn kênh đối tác và ăn chia doanh thu theo từng bản “giao kèo”. Nhiệm vụ của đơn vị này là bảo vệ, truy quét bản quyền thông qua Content ID, đồng thời cung cấp giải pháp chiến lược để tối ưu kênh và đạt hiệu quả doanh thu tốt nhất.
Song song đó, BH Media là đơn vị phân phối, phát hành nhạc số quy mô lớn. Họ tiếp nhận các bản ghi âm, bản ghi hình từ nghệ sĩ và phân phối trực tiếp lên các nền tảng nhạc số như Spotify, Apple Music. Trách nhiệm của họ cũng là tối ưu hiệu quả stream (lượt nghe), hỗ trợ truyền thông sản phẩm và ăn chia doanh thu cùng nghệ sĩ.
Lỗ hổng trong hoạt động của BH Media, dẫn đến vi phạm bản quyền có thể đến từ 2 yếu tố:
Đầu tiên, thông qua đối tác là nghệ sĩ hoặc các đơn vị “con” phân phối nhạc, BH Media đưa bản ghi (audio của một ca khúc) về kho nhạc, sau đó quản lý bằng Content ID trên đa nền tảng. Trên lý thuyết, BH Media là đơn vị duy nhất được ủy quyền khai thác bản ghi đó. Họ sẽ đánh gậy với những trường hợp vi phạm bản quyền hoặc claim doanh thu từ các cá nhân/đơn vị sử dụng trái phép bản ghi đó.
Vì thế, mới có nghịch lý xảy ra về việc Tiến quân ca (Quốc ca) bị đánh bản quyền. Hay sự cố nhạc sĩ Giáng Son bị đánh gậy trên chính sáng tác của mình là Giấc mơ trưa .
BH Media khai thác rất mạnh ở ngạch nhạc bolero, nhạc thiếu nhi và từng có thời điểm thâu tóm nhiều ca khúc nhạc “đỏ”. Họ có đội ngũ A&R (Artists & Repertoire) chuyên tìm kiếm và quản lý nghệ sĩ để mở rộng kho nhạc. BH Media có thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ khi quản lý Content ID trên từng sản phẩm hay không, ăn chia với nghệ sĩ thế nào, đây là dấu hỏi chấm lớn.
Điều thứ 2, BH Media đứng sau một hệ sinh thái là những TikToker, hiện tượng cover trên mạng. Một trong số đó là Mây Bae, giọng ca được yêu thích trên TikTok, chuyên hát cover các bản hit nhạc Việt và quốc tế. Theo quy trình chuẩn, BH Media sẽ đứng ra xin (mua) tác quyền, hoặc cung cấp kho bản quyền nhạc sẵn có cho đối tác làm remix, cover. Sau đó, BH Media sẽ khai thác ở đâu, ăn chia thế nào với nhạc sĩ/nghệ sĩ đang giữ bản quyền cũng là một ẩn số lớn.
Ba năm trước, chủ nhân của bản hit đình đám trên mạng Hoa cỏ lau từng “kêu cứu” đến bất lực khi xuất hiện nhạc remix tràn lan trên TikTok. Người thực hiện các bản nhạc phái sinh gây sốt trên TikTok, thậm chí làm lu mờ cả bản gốc là một hiện tượng cover có liên quan tới BH Media. Đây chỉ là một trong những ví dụ ở giai đoạn mập mờ về bản quyền âm nhạc, dễ có hiện tượng “cá lớn nuốt cá bé” dựa trên việc nắm trong tay nhiều cách để hợp thức hóa việc cover, remix và thu lợi bất chính.
Những sân khấu chuyên hát cover như Lululola có thể là lỗ hổng bản quyền.
Lỗ hổng bản quyền tác giả, quyền bản ghi
Cơ quan điều tra đã khởi tố Nguyễn Hải Bình, Tổng Giám đốc BH Media, Võ Văn Nam, Giám đốc Công ty TNHH Lululola Entertainment; Nguyễn Minh Đức, chủ hộ kinh doanh Đồi Mặt Trời và Ngô Thanh Tùng, chủ hộ kinh doanh Thông Zeo, liên quan vụ án xảy ra tại nhóm 1900 Group; Võ Hoàng Việt và Nguyễn Trung Trường Huy, Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn; Diệp Văn Lập, chủ Trung tâm Giọng ca để đời.
Có một điểm chung ở 5 vụ án hình sự này là đều liên quan đến việc làm nhạc phái sinh.
Diệp Văn Lập (ca sĩ Quang Lập) là giọng ca chuyên cover nhạc bolero. BH Media là đơn vị làm nhạc phái sinh với số lượng nhiều bậc nhất thị trường. Các đêm nhạc, sân khấu đình đám do Mây Sài Gòn, Lululola Entertainment đứng sau đánh vào “ngách” nhạc ballad, chuyên mời các giọng ca hát cover theo yêu cầu của khán giả.
Chuyên xâm phạm bản quyền âm nhạc từ các sản phẩm phái sinh là vấn nạn của thị trường Việt từ nhiều năm nay. Khi TikTok – nền tảng thủng lỗ chỗ về truy quét bản quyền – tình trạng “lách luật” hoặc vi phạm bản quyền công khai xuất hiện mỗi ngày. Ngay cả nền tảng YouTube, vẫn còn nhiều cá nhân/đơn vị tìm cách né bản quyền để tối ưu hóa doanh thu từ âm nhạc.
Theo cách đơn giản nhất, các cá nhân/tổ chức vi phạm bản quyền âm nhạc sẽ điều chỉnh vài chi tiết dựa trên ca khúc gốc để “lách luật” như: thay đổi giọng hát, cắt xén bố cục để né Content ID.
Với các sản phẩm phái sinh là cover hay remix, tình trạng né bản quyền còn nghiêm trọng hơn. Có không ít nghệ sĩ, những người nắm giữ quyền tác giả cho sản phẩm đó chỉ biết lắc đầu khi đi đến một quán cà phê, một tiệm cắt tóc và nghe nhạc của mình, vốn là phiên bản gốc ballad, pop hoặc rn’b nay biến thành “xập xình” vinahouse…
Những cá nhân/tổ chức vi phạm bản quyền âm nhạc, làm sản phẩm phái sinh không chỉ để phát hành trên nhạc số. Họ làm ra một loạt ca khúc, hợp thành danh sách phát (playlist) để bán cho một đơn vị phân phối. Sau đó, đơn vị phân phối chuyển nhạc đến các tụ điểm offline như bar, club… Có rất nhiều cách phân phối nhạc vi phạm bản quyền và rất khó để kiểm soát triệt để tình trạng này.
Với những sân khấu live như Lululola, Mây Sài Gòn, lỗ hổng sẽ đến từ 2 khả năng: Không tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ tác quyền để đưa ca khúc lên sân khấu biểu diễn. Hoặc là sản xuất bản ghi, phát hành lên các nền tảng nhưng không tuân thủ đầy đủ quy định, ăn chia doanh thu thiếu hợp lý.
Ngay sau khi Cục Bản quyền Tác giả ban hành văn bản số 314/BQTG-QL&HTQT, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự liên quan hành vi “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”. Đây là sự khởi đầu của cuộc thanh lọc toàn diện về vấn nạn vi phạm bản quyền trong âm nhạc nói riêng và hoạt động nghệ thuật nói chung.
Đã đến lúc quyền lợi của nghệ sĩ được bảo vệ chính đáng, chấm dứt tình trạng hoạt động mập mờ và trục lợi trên chất xám của người khác.
