– Đây là một trong những câu trích dẫn nổi tiếng nhất thế giới, xuất hiện dày đặc trong các bài diễn thuyết về giáo dục, trên áp phích truyền cảm hứng và mạng xã hội. Thông điệp này rất nhân văn, nhưng có một sự thật gây ngỡ ngàng: Hoàn toàn không có bằng chứng nào cho thấy Albert Einstein từng nói câu này.
Sự thật được lưu giữ trong kho lưu trữ tài liệu
Các nhà nghiên cứu thuộc dự án “The Collected Papers of Albert Einstein” — nơi lưu giữ hàng chục nghìn tài liệu, thư từ và bài phát biểu của thiên tài vật lý — khẳng định câu nói ấy chưa từng xuất hiện trong bất kỳ văn bản nào của ông.
Thực tế, phong cách ngôn ngữ của Einstein thường tập trung vào vật lý lý thuyết, triết học khoa học hoặc các vấn đề chính trị – xã hội đương thời. Kiểu so sánh hình tượng và mang tính “kỹ năng sống” như ngụ ngôn về con cá leo cây hoàn toàn không khớp với phong cách diễn đạt thường thấy của ông.
Nguồn gốc thực sự đến từ đâu?
Trong cuốn sách “Hemingway Didn’t Say That: The Truth Behind Familiar Quotations” của Garson O’Toole, tác giả cho biết câu nói được nhắc tới thường bị gán nhiễm Einstein một cách nhầm lẫn.
Theo chuyên trang kiểm chứng trích dẫn Quote Investigator, nguồn gốc ý tưởng này có thể bắt nguồn từ một câu chuyện ngụ ngôn về “Trường học của các loài thú” (The Animal School) do George Reavis viết năm 1940. Trong đó miêu tả một hệ thống giáo dục sai lầm khi bắt cá leo cây, chim đào hang và thỏ phải tập bơi.
Câu nói gắn với Einstein bắt đầu phổ biến rộng rãi từ khoảng năm 2004, sau khi xuất hiện trong một cuốn sách tự lực. Kể từ đó, nó trở thành một huyền thoại internet khó khắc phục.
Tại sao chúng ta lại tin đó là lời của Einstein?
Các chuyên gia gọi đây là “hiệu ứng hào quang”. Để một lời khuyên có thêm uy tín và lan tỏa nhanh, người ta thường gán cho một nhân vật có ảnh hưởng lớn. Với hình tượng một nhà khoa học lỗi lạc, đại diện cho trí tuệ siêu việt, Einstein trở thành cái tên hoàn hảo để “bảo chứng” cho bất kỳ câu nói liên quan đến trí tuệ và tư duy.
Những câu nói oan sai khác của các vĩ nhân
Einstein không phải là nạn nhân duy nhất của việc bị làm nhầm tác giả. Rất nhiều câu trích dẫn kinh điển khác cũng được gán cho chủ nhân sai một cách nghiêm trọng:
“Định nghĩa của sự điên rồ là làm đi làm lại một việc và hy vọng kết quả khác đi” – Câu này cũng thường bị gán cho Einstein, nhưng thực tế nó xuất hiện lần đầu trong tài liệu của một tổ chức cai nghiện vào những năm 1980.
“Nếu bạn muốn điều gì đó được nói, hãy hỏi một người đàn ông; nếu muốn điều gì đó được thực hiện, hãy hỏi một người phụ nữ” – Câu nói này thường được gán cho Margaret Thatcher, nhưng thực tế nó là một câu ngạn ngữ đã tồn tại từ lâu trước khi bà lên tiếng.
Dù không phải do Einstein nói, ý nghĩa của câu chuyện “con cá leo cây” vẫn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Nó nhắc nhở chúng ta rằng mỗi người có thế mạnh riêng và sự đánh giá phiến diện có thể làm lu mờ một thiên tài. Lần tới khi chia sẻ câu nói này, hãy ghi thêm: khuyết danh.
