Theo Rare Earth Exchanges, Nhật Bản sẽ hỗ trợ Malaysia triển khai các kỹ thuật tinh chế đất hiếm thân thiện với môi trường, kết hợp đào tạo, chuyên môn khoa học và hợp tác công nghiệp.
Kể từ khi Trung Quốc áp đặt hạn ngạch xuất khẩu vào năm 2010, Nhật Bản vẫn tìm kiếm các giải pháp thay thế cho nguồn cung đất hiếm. Nguyên tố này được coi như xương sống của công nghệ cao, từ xe điện đến tua bin gió…
“Hàng rào” công nghệ: Vì sao tinh chế đất hiếm là thách thức lớn?
Nguyên nhân đất hiếm được chú ý trong địa chính trị không chỉ ở giá trị ứng dụng mà còn ở ngưỡng công nghệ tinh chế cực kỳ khắt khe.
Khó khăn đầu tiên và lớn nhất là đặc tính hóa học của 17 nguyên tố đất hiếm. Tự nhiên, chúng tồn tại đồng thời trong các khoáng vật phức tạp có đặc tính vật lý và hóa học tương đồng. Việc tách riêng từng nguyên tố như Neodymium hay Dysprosium khỏi hỗn hợp quặng giống như nỗ lực phân loại hàng nghìn hạt cát có cùng kích thước và màu sắc.
Quy trình tinh chế đất hiếm không có một công thức chung cho mọi địa bàn. Mỏ quặng khác nhau về cấu trúc và hàm lượng tạp chất, buộc kỹ sư thiết kế một lộ trình hóa học riêng cho từng nguồn nguyên liệu.
Chiến lược đa dạng hóa của Tokyo
Malaysia không còn là cái tên xa lạ trong ngành đất hiếm, nhưng vai trò của nước này ngày càng trở nên trọng yếu. Với trữ lượng ước tính lên tới khoảng 16 triệu tấn khoáng sản, bao gồm neodymium và dysprosium, Malaysia nắm giữ chìa khóa cho tương lai của ngành sản xuất động cơ xe điện. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất là thiếu công nghệ tinh chế và lo ngại về tác động môi trường.
Sự tham gia của Nhật Bản qua JICA đánh dấu lần đầu nguồn vốn ODA được dùng cho khai thác và tinh chế đất hiếm giữa hai nước. Tokyo không chỉ triển khai các chuyên gia địa chất và hóa học môi trường tới Malaysia mà còn khai mở chương trình đào tạo chuyên sâu tại Nhật cho các kỹ sư bản địa. Đây là bước đi quan trọng: Nhật Bản cung cấp công nghệ để Malaysia tự tin vận hành chuỗi cung ứng mà không phụ thuộc vào tiêu chuẩn của Trung Quốc.
Hiện nay Malaysia là nơi đặt nhà máy của Lynas Rare Earths (Australia) – cơ sở tách chiết đất hiếm lớn nhất bên ngoài Trung Quốc. Việc Nhật Bản củng cố hạ tầng kỹ thuật tại đây sẽ biến Malaysia thành một trung tâm tinh chế xanh, mang lại lựa chọn an toàn cho các nước phương Tây và đồng minh.
Công nghệ tinh chế xanh
Dự án hợp tác lần này giữa Nhật Bản và Malaysia tập trung vào các phương pháp tách chiết tiên tiến, giảm thiểu tối đa dấu chân carbon và xử lý chất thải hiệu quả. Nhờ áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe, Malaysia có thể khai thác khoáng sản mà vẫn đảm bảo được mục tiêu phát triển bền vững ESG.
Hơn nữa, việc tập trung vào các nguyên tố đất hiếm nặng như dysprosium – nơi Trung Quốc nắm giữ phần lớn công suất tinh chế toàn cầu, trên 90% – cho thấy tham vọng của Nhật Bản trong việc tấn công trực diện vào những mắt xích yếu nhất của chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc.
Sự hỗ trợ của Nhật Bản đối với ngành tinh chế đất hiếm Malaysia là minh chứng cho thấy công nghệ tương lai sẽ được định đoạt ngay từ khâu xử lý quặng thô. Kết hợp nguồn tài nguyên dồi dào của Malaysia với trình độ kỹ thuật hàng đầu từ Nhật Bản, liên minh này đang mở ra một kịch bản mới cho thị trường khoáng sản toàn cầu.
Đào tạo kỹ thuật chỉ là bước khởi đầu
Tuy nhiên, xét ở góc độ chuỗi cung ứng, đào tạo kỹ thuật không đủ để hình thành năng lực công nghiệp. Các cơ sở tách kim loại đất hiếm đòi hỏi vốn đầu tư lớn, chuyên môn hóa hóa học đặc thù và nhiều năm tối ưu vận hành.
Malaysia đã có kinh nghiệm chế biến đất hiếm nhờ hoạt động hạ nguồn của Lynas, song để xây dựng một ngành công nghiệp tinh chế nội địa hoàn toàn độc lập cần vốn đầu tư bền vững và nguồn cung nguyên liệu dài hạn.
Đối với các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách theo dõi lĩnh vực đất hiếm, liên kết này báo hiệu một chuyển biến quan trọng: các nước phương Tây và đồng minh ngày càng chú trọng vào khâu xử lý trung gian của chuỗi cung ứng. Các chương trình đào tạo như thế này là bước khởi đầu. Thách thức thực sự là liệu họ có thể chuyển hóa thành năng lực tách chiết quy mô công nghiệp đủ sức cạnh tranh với vị thế thống trị của Trung Quốc hay không.
